EKONOMIA SPOŁECZNA

Pojęcie ekonomii społecznej jest bardzo szerokie i obejmuje wiele obszarów życia społecznego. Podstawową zasadą tej idei jest prymat działania na rzecz ludzi (założycieli, członków) nad osiąganiem i maksymalizowaniem zysku. Oznacza to, że dla podmiotów ekonomii społecznej najbardziej istotne znaczenie ma misja społeczna, która góruje nad celami gospodarczymi.
Termin ekonomia społeczna nie jest jeszcze dobrze zakorzeniony w języku polskim, mimo że Polska ma bogate tradycje w tej dziedzinie. Należy wymienić przede wszystkim dziewiętnastowieczne kasy oszczędnościowo-pożyczkowe, zwane kasami Stefczyka, oraz spółdzielnie zakładane w środowiskach wiejskich. W okresie międzywojennym polski ruch spółdzielczy należał do najbardziej dynamicznych w ówczesnej Europie. Wtedy to wykształciły się i rozwinęły dwie formy, do dziś uznawane za klasyczne mechanizmy ekonomii społecznej: spółdzielnie oraz towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych. Po roku 1989 odtworzone zostały warunki do reaktywowania działań z zakresu ekonomii społecznej - w ciągu  prawie 20 lat sektor ekonomii społecznej rozwijał się w sposób bardzo dynamiczny – powstało wiele podmiotów nowych instytucji (i podmiotów) Ekonomii Społecznej.
Instytucje ekonomii społecznej są podmiotami gospodarczymi i społecznymi działającymi w różnorodnych sektorach. Podmioty, takie jak stowarzyszenia, fundacje prowadzące działalność gospodarczą lub odpłatną działalność pożytku publicznego, towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych, tworzące trzeci sektor) nazywane są "tradycyjną" ekonomią społeczną. Z kolei od stosunkowo niedawna (2003) powstające typy podmiotów, takie jak: spółdzielnie socjalne, centra integracji społecznej, zakłady aktywności zawodowej, warsztaty terapii zajęciowej, określane są jako "nowa" ekonomia społeczna.

Wyróżniamy następujące podmioty Ekonomii Społecznej:

• organizacje spółdzielcze, spółdzielnie pracy
• bankowość spółdzielcza
• Spółdzielcze Kasy Oszczędnościowo-Kredytowe
• Towarzystwa Ubezpieczeń Wzajemnych
• organizacje pozarządowe

oraz tzw. podmioty „nowej” Ekonomii Społecznej

• Centra Integracji Społecznej,
• Zakłady Aktywizacji Zawodowej (Warsztaty Terapii Zajęciowej)
• Spółdzielnie socjalne
• Spółki z o.o. o celach społecznych

Instytucje ekonomii społecznej („tradycyjne”)
Są to głownie spółdzielnie, które włączają się w dostarczanie dóbr wykraczających poza zaspokajanie potrzeb i interesów własnych członków. Wg danych GUS w Polsce zarejestrowanych jest nieco ponad 18 tys. Spółdzielni, jednakże wg informacji Krajowej Rady Spółdzielczej, liczbę aktywnych spółdzielni w Polsce można szacować na ok. 12 tys. podmiotów. Najczęściej spotykamy nastepujące rodzaje spółdzielni:
- spółdzielnie mieszkaniowe (5 tys.),
- spółdzielnie pracy (1,3 tys.),
- Rolnicze Spółdzielnie Produkcyjne (1,1 tys.) i inne spółdzielnie rolnicze (2,5 tys.),
- banki spółdzielcze
i Spółdzielcze Kasy Oszczędnościowo-Kredytowe (SKOK-i)
Ponadto wymienić należy organizacje pozarządowe (stowarzyszenia i fundacje oraz organizacje zrównane z organizacjami pozarządowymi). Wśród organizacji pozarządowych są takie, które w swoich działaniach używają instrumentów ekonomicznych do realizacji celów społecznych, czyli prowadzą działalność gospodarczą. Dotyczy to około 20% organizacji, jednakże  dochody te są znikomą częścią ich całościowego budżetu. W Polsce sektor organizacji pozarządowych to ponad 40 tys. Organizacji zatrudniających nieco ponad 1% osób zatrudnionych  gospodarce narodowej.

Nowe instytucje "ekonomii społecznej"

• Spółdzielnie socjalne.

Są one formą prawną mającą umożliwić jej członkom (zasadniczo tylko osobom wykluczonym społecznie i dotkniętym przez los - bezrobotnym, niepełnosprawnym, uzależnionym itp.) powrót do uregulowanego życia społecznego i rynku pracy. Spółdzielnia socjalna opiera się na zasadzie osobistego świadczenia pracy przez jej członków. Spółdzielnie socjalne działają w bardzo różnych sektorach, jednak skazane są na duże ryzyko z uwagi zarówno na skład członkowski, jak i niedobór mechanizmów wspomagających funkcjonowanie. Wiele z nich nie jest w stanie obecnie obronić się na otwartym rynku.

• CIS  i ZAZ (Centra Integracji Społecznej i Zakłady Aktywności Zawodowej). Podmioty te mogą być tworzone przez sektor publiczny i instytucje niepubliczne.

Zakład Aktywności Zawodowej to instytucja działająca w sferze zatrudnienia wspieranego i pomocy osobom niepełnosprawnym na rynku pracy.

Centra Integracji Społecznej (lub Kluby Integracji Społecznej) powołane zostały do życia przepisami ustawy o zatrudnieniu socjalnym w 2003 roku. Zgodnie z założeniami mają one przygotowywać osoby zagrożone wykluczeniem do wejścia na otwarty rynek pracy przez zatrudnienie lub założenie spółdzielni socjalnej. Obecnie działalność gospodarczą prowadzi około 40% z nich.

Ekonomię społeczną można zatem ująć jako dziedzinę aktywności społecznej i gospodarczej wykraczającą poza działalność rynkową i publiczną (przynależną państwu), w której ponad celem gospodarczym (zysk, marketing) znajduje się określona (lub ogólna) misja społeczna (obejmująca konkretne grupy lub działania).
Ekonomia społeczna odpowiada też priorytetom Unii Europejskiej: spójności społecznej, pełnemu zatrudnieniu i walce przeciwko biedzie, demokracji uczestniczącej, lepszemu zarządzaniu oraz stabilnemu rozwojowi.
Mimo zróżnicowania form prawno-organizacyjnych można przyjąć katalog wspólnych cech dla podmiotów ekonomii społecznej, a mianowicie:

• prymat celów indywidualnych i społecznych nad kapitałem,
• dobrowolne i otwarte członkostwo,
• demokratyczna kontrola sprawowana przez członków (z wyjątkiem fundacji),
• rozwijanie i przyjmowanie wartości solidarności i odpowiedzialności,
• autonomiczne zarządzanie i niezależność od władz państwowych,
• podstawowe nadwyżki przeznaczane są na stały rozwój celów i usług dla członków

Ekonomia społeczna wobec tego jest sektorem gospodarki, w którym organizacje są zorientowane na społeczną użyteczność a wypracowana przez nie nadwyżka służy realizacji celu społecznego (interes członków lub społeczności/środowiska lokalnego). Taka ich misja wynika z i jest chroniona przez autonomię zarządzania, demokratyczne decydowanie oraz lokalne zakorzenienie.